चिखलदर्‍यात नवरात्रोत्सवाची मंगल सुरुवात

अमरावती /22 सटेंबर : अमरावती जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वतरांगेच्या कुशीत वसलेल्या चिखलदर्‍यातील देवी पॉईंट येथे आज घटस्थापनेनं नवरात्रोत्सवाची औपचारिक सुरुवात झाली. आदिवासी समाजाच्या जीवनविेशाशी घट्ट निगडलेल्या या पवित्र स्थळावर पहिल्याच दिवशी सकाळपासूनच प्रचंड धार्मिक उत्साह दिसून आला. कपारीत वसलेल्या या गाभार्‍यातील देवतेचं दर्शन घेण्यासाठी मेळघाटातील विविध भागांतून आलेले शेकडो भाविक सकाळपासूनच ओघानं पोहोचले होते. मंदिरे, डोंगरकपारी आणि परिसरातली हिरवाई या सार्‍यांतून आरंभ झालेला उत्सव एक वेगळीच आध्यात्मिक अनुभूती देणारा ठरला. सकाळी मंदिरातील पुजार्‍यांनी कपारीत असलेल्या उंच भागावर नव्या ध्वजाला वंदन करून उत्सवाची सुरुवात केली. त्यानंतर श्री अंबादेवी मंदिर संस्थानचे सचिव देविदास हाते यांनी सपत्नीक देवीचा अभिषेक करून विधिवत घटस्थापना केली. या सोहळ्यानं स्थानिक आदिवासी बांधवांसह समाजातील सर्व स्तरांतल्या भाविकांना नवचैतन्य लाभलं. देवी पॉईंटच्या या नवरात्रोत्सवाला वेगळं पावित्र्य आणि गूढ भावनांचं मिश्रण आहे. कारण स्थानिक परंपरेनुसार या कपारीतील देवीची स्थापना पांडवांनी केली असल्याची आख्यायिका प्रचलित आहे. अज्ञातवासाच्या काळात सातपुडा पर्वतरांगेत वास्तव्य करताना त्यांनी आपल्यासाठी आराध्य स्वरूपात ही स्थापना केल्याचं सांगितलं जातं. म्हणूनच या स्थळाची श्रद्धेची पायाभरणी इतिहास आणि धार्मिक परंपरेशी जुळलेली मानली जाते. कपारीतील गाभार्‍यात देवीची दोन रूपं पूजली जातात. एक म्हणजे खडक रचून केलेल्या स्वरूपाची पूजा, तर दुसरं म्हणजे सुबक मूर्तीच्या रूपाची पूजा. विशेष म्हणजे देवी पॉईंट हे फक्त पूजास्थळ नाही तर इथूनच चंद्रभागा नदीचा उगम होतो. कपारीसमोर सतत टपकणारं पाणी एका कुंडात जमा होतं आणि तिथूनच तो प्रवाह खाली उतरून नदीचं रुप घेतो. पुढे मोझरी, अचलपूर आणि दर्यापूर मार्गे वाहणारी ही नदी अखेरीस पूर्णा नदीत मिळते. या दिव्य स्वरूपामुळे देवी पॉईंटचं आध्यात्मिक आणि नैसर्गिक महत्त्व दुणावतं. पूर्वी येथे भाविक नवस बोलून कोंबड्या, बकर्‍यांचा बळी देत असत. आदिवासींच्या श्रद्धेशी जोडलेली ही परंपरा अनेक वर्षे टिकली. पण 1984-85 मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्री सुधाकर नाईक यांनीच या धार्मिक स्थळाच्या परंपरेत बदल घडवून आणला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे हा महत्त्वाचा स्थळाचा कारभार अमरावती अंबादेवी मंदिर संस्थेकडे देण्यात आला. बळीच्या प्रथा थांबल्या आणि देवीच्या आराधनेला एका नवीन, सांस्कृतिक व सुसंस्कृत परंपरेचं रूप मिळालं. आजच्या काळात या नवरात्रोत्सवात रोज सकाळ-सायंकाळ पूजा-आरती, दिवसभर भजनं, तसेच विजयादशमीच्या दिवशी उत्सव मूर्तीची भव्य मिरवणूक काढण्याची प्रथा सुरू आहे. आदिवासी समाज परंपरेनुसार मंदिर परिसरात प्रवेश करण्यापूर्वी द्वारकानाथाला नारळ आणि लिंबू वाहतात. द्वारकानाथाची पूजा न करता देवीच्या दर्शनाला जाता येत नाही, अशीच श्रद्धा आहे. या वेळी परिसरात खासकरून कोरकू समाजातील आदिवासी भाविक पारंपरिक रीतीने पूजा करतात. कपारीत देवीचं दर्शन घेताना महिलांच्या अंगात देवी येण्याची अनुभूतीही अनेकदा भाविकांना दिसून येते. त्यामुळे हा उत्सव केवळ सणापुरता मर्यादित राहात नाही तर एक जिवंत परंपरा म्हणून श्रद्धावंतांच्या मनावर खोल ठसा उमटवतो. नवरात्रोत्सवाच्या आठवडाभर मंदिर परिसर रोषणाईनं झगमगतो. दिवसा यात्रा भरते, आकाश पाळण्यांचे झोके, हत्ती-उंटावरून केली जाणारी सफारी आणि प्रसादाच्या रूपात वितरित होणार्‍या साड्यांचं विशेष आकर्षणही पाहायला मिळतं. या परंपरांमुळे देवी पॉईंटचा उत्सव आध्यात्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक आयामांनी समृद्ध ठरतो. तथापि, यावर्षी एक वेगळं आव्हान भाविकांसमोर आहे. मेळघाटात गेल्या सहा महिन्यांत वाघांच्या हल्ल्यांत सहा जणांचा मृत्यू झाल्यानं भीतीचं वातावरण आहे. चिखलदर्‍यातही गेल्या काही दिवसांत वाघ दिसल्याची घटना घडली आहे. त्यामुळे भाविकांनी खबरदारी घ्यावी, रात्री अंधारानंतर घराबाहेर जाणं टाळावं, असा सल्ला वनविभागानं दिला आहे. श्री अंबादेवी मंदिर संस्थेकडूनही सुरक्षिततेसाठी योग्य उपाययोजना केल्या जात आहेत. अशा परिस्थितीत देवी पॉईंटच्या अद्भुत वातावरणात झंकारणारा नवरात्रोत्सव श्रद्धा, भक्ती आणि निसर्ग यांच्या संगमाचा सोहळा ठरला आहे. पर्वतरांगांचा नाद, झुळझुळणारं पवित्र पाणी, रोषणाईनं उजळलेला परिसर आणि भक्तांच्या जयजयकारात देवीची आराधना – या सार्‍यांमुळे चिखलदर्‍याचं हे ठिकाण केवळ धार्मिक नव्हे तर भावनिक आणि आध्यात्मिक उर्जेचं केंद्र बनलं आहे.